५. श्रम सुरक्षा र सरसफाइ सम्बन्धी ज्ञान

१) भान्सामा काम गर्दाको सुरक्षा र सरसफाइ

भान्सामा सधैं आगो (वा धेरै तातो वस्तुहरू) र धारिलो हतियारहरू प्रयोग गरिन्छ। ठूला खाना पकाउने उपकरणहरू र भारी वस्तुहरू उठाउनु पर्ने सम्भावना पनि हुन्छ। त्यसैले, तोकिएको कार्यविधि (नियम) र सावधानीहरू पालना नगरेमा ठूलो चोटपटक वा दुर्घटना हुन सक्ने खतरा हुन्छ।

<चोटपटक/दुर्घटनाका उदाहरण>

चोटपटक/दुर्घटना	कारण
औंला काट्नु	ध्यान elders नगरेर चक्कुले तरकारी काट्दा
हात पोल्नु	भाँडो समात्दा सोचेभन्दा भारी भएकाले सन्तुलन बिग्रेर तातो सुप हातमा खस्दा
खुट्टा पोल्नु	हतार गर्दा तातो तेल खुट्टामा पोखिँदा
खुट्टा मर्किनु	भिजेको भुइँमा दौडँदा लड्नु
औंला काटिनु	स्लाइसर सफा गर्दा बिजुलीको तार नझिकी सफा गर्दा मेसिन चल्दा
आगलागी	ग्यास चुलो बालेर भान्साबाट बाहिर निस्कँदा

यस्ता चोटपटक र दुर्घटनाबाट बच्नका लागि निम्न कुराहरू महत्त्वपूर्ण छन्:

१) सुरक्षित कार्यविधि अपनाउनुहोस्

अ. सुरक्षा कायम राख्नका लागि सबैले सही तरिकाले काम गर्नु आवश्यक छ।
इ. हतारमा वा झन्झट लागेर काम छोटो पार्नु हुँदैन।
उ. "ठीकै होला" वा "गर्न सकिन्छ" भनेर अनुमानको भरमा काम गर्नु हुँदैन।
ए. सधैं गरिरहेको काम भए पनि सुरक्षा जाँचमा लापरबाही गर्नु हुँदैन।

२) युनिफर्मको सही प्रयोग

अ. युनिफर्म विभिन्न खतराहरूबाट शरीरलाई बचाउनका लागि बनाइएको हो।
इ. कुककोट सजिलै आगो नलाग्ने गरी बनाइएको हुन्छ। जथाभावी फरक कपडा लगाउनु हुँदैन।
उ. शरीरको नापअनुसारको युनिफर्म सही तरिकाले लगाउनुपर्छ।
ए. जुत्ताको कुर्कुच्चो टेकेर हिँड्नु हुँदैन। यसले लड्ने सम्भावना हुन्छ।

③ भारी सामान उठाउने तरिका

भारी सामान उठाउँदा कम्मरमा भार पर्छ। सामान्यतया, आफ्नो शरीरको वजनको ३५-४०% सम्म उठाउनु उपयुक्त मानिन्छ। यदि त्यसभन्दा बढी भारी सामान उठाउनु परेमा, २ जना मिलेर उठाउनुहोस्। यदि सामानलाई टुक्रा-टुक्रा पारेर उठाउन सकिन्छ भने, बल प्रयोग नगरी पटक-पटक गरेर उठाउनुहोस्।

झोल पदार्थ (जस्तै: सूप) लाई ठूलो भाँडा वा अन्य भाँडामा राख्दा पूरै नभरी ८०% मात्र भर्नुहोस्। यदि पूरै भरियो भने, झोल पदार्थ पोखिन सक्छ, र यदि तातो झोल पदार्थ पोखियो भने, जल्ने जोखिम हुन्छ।

<भारी सामान उठाउने उदाहरण>

अ. सामानको नजिक झुकेर, सामानलाई राम्ररी समात्नुहोस्।
इ. ढाड सिधा राख्नुहोस्।
उ. खुट्टा सीधा गर्दै बिस्तारै उठाउनुहोस्।
(सामान तल राख्दा यसको उल्टो क्रममा गर्नुहोस्)

④ ट्रली वा कार्टको प्रयोग

ट्रली वा कार्ट प्रयोग गरेर भारी सामान सार्दा, यदि तपाईंले त्यसलाई तानेर सार्नुभयो भने, नियन्त्रण गर्न गाह्रो हुन्छ र पछाडिका अवरोधहरूमा ध्यान नजान सक्छ। त्यसैले, ट्रली वा कार्टलाई सधैं धकेलेर प्रयोग गर्नुहोस्।

तर, यदि ओरालो वा सिँढी भएको ठाउँमा ट्रली वा कार्ट प्रयोग गर्दै हुनुहुन्छ भने, त्यसलाई तानेर सावधानीपूर्वक सार्नुहोस्। सामानलाई धेरै अग्लो गरी थुपार्नु हुँदैन। यदि धेरै अग्लो गरी थुपारियो भने, सामान्य कम्पनले पनि सामान खस्ने खतरा हुन्छ।

⑤ ड्राई किचेन

ड्राई किचेन भन्नाले भान्साको भुइँ सधैं सुख्खा राख्ने अवस्थालाई बुझाउँछ।

यदि भुइँ भिजेको छ भने, चिप्लिएर लड्ने खतरा हुन्छ। साथै, पानी भएको ठाउँमा ब्याक्टेरिया र ढुसी बढ्ने सम्भावना हुन्छ। भान्सामा बढेका ब्याक्टेरिया र ढुसीले खानालाई दूषित गर्न सक्ने भएकाले, त्यो सरसफाइको दृष्टिकोणले राम्रो अवस्था मानिँदैन।

यस कारण, ड्राई किचेनले कामदारहरूको सुरक्षा सुनिश्चित मात्र गर्दैन, तर स्वच्छ वातावरण निर्माणमा पनि योगदान पुर्‍याउँछ।

(२) खाना पकाउने उपकरण, पकाउने भाँडाकुँडा र सामानहरूको ह्यान्डलिङको बारेमा
① स्लाइसरको ह्यान्डलिङ
स्लाइसर र कटर मिक्सर जस्ता घुमाउने शक्ति भएका मेसिनहरूलाई गलत तरिकाले चलाउँदा ठूलो दुर्घटना हुन सक्छ। दुर्घटनाहरू रोक्नको लागि, पोइन्टिङ र कलिंग जस्ता सही कार्यविधिहरू पालना गर्नु महत्त्वपूर्ण छ। साथै, यी मेसिनहरू प्रयोग गर्दा, पहिले नै तालिम प्राप्त व्यक्तिहरूले मात्र प्रयोग गर्नुपर्छ।

<प्रयोग गर्दाका मुख्य सावधानीहरू>
अ. काम गरिरहेको बेला, उपकरण प्रयोग गरिरहेको ठाउँबाट टाढा जानु हुँदैन।
इ. उपकरणबाट टाढा जाँदा, सधैं पावर बन्द गर्नुहोस् र पावर प्लग हटाउनुहोस्।
उ. उपकरण चलिरहेको बेला, कुनै पनि अवस्थामा उपकरण भित्र हात हाल्नु हुँदैन। आदि

<सफाई गर्दाका मुख्य सावधानीहरू>
अ. पावर बन्द गर्नुहोस्।
इ. पावर प्लग हटाउनुहोस्।
उ. ब्लेडको घुमाउरो पूर्ण रूपमा रोकिएपछि मात्र सफा गर्नुहोस्।
ए. यदि सुरक्षा उपकरण छ भने, त्यसलाई प्रयोग गर्नुहोस् र ब्लेड हटाएर सफा गर्नुहोस्। आदि

② चक्कुको ह्यान्डलिङ
चक्कु प्रयोग गर्दा, काममा ध्यान दिनुहोस् र यताउता नहेर्नुहोस् वा अन्य कुराहरू नसोच्नुहोस्। साथै, चक्कु लिएर हिँड्दा, वरपरका मानिसहरूलाई चक्कु बोकेको थाहा होस् भनेर "चक्कु छ" जस्ता आवाज दिनुहोस्। चक्कु प्रयोग गरिसकेपछि, यसलाई कार्यस्थलमा यत्तिकै छोड्नु अत्यन्त खतरनाक छ। प्रयोग गरिसकेपछि, सधैं सफा गर्नुहोस् र समर्पित भण्डारण ठाउँमा राख्नुहोस्।

③ अन्य उपकरण र औजारहरूको ह्यान्डलिङ
निर्धारित कार्यविधि र विधि अनुसार प्रयोग गर्नुहोस्। ह्यान्डलिङ म्यानुअल भएका उपकरणहरूको लागि, सधैं म्यानुअल पढेर प्रयोग गर्नुहोस्।

३) अन्य उपकरण र सामानको ह्यान्डलिङ

① भाँडाकुँडाको ह्यान्डलिङ

भाँडाकुँडालाई अग्लो गरी थुपार्दा अस्थिर हुन्छ र पल्टिन सक्छ।

विभिन्न सामग्रीका भाँडाकुँडा भए तापनि, माटोका भाँडा र सिसाका भाँडाहरूको बल फरक-फरक हुन्छ। त्यसैले, एकै ठाउँमा नधोउनुहोस्। भाँडाकुँडाको केही भाग फुटेको वा चिरा परेको छ भने, प्रयोग गर्नु हुँदैन।

भाँडाकुँडा नजिकै भाँडाकुँडा फुटेको छ भने, नफुटेका भाँडाकुँडामा भाँडाकुँडाका टुक्राहरू छैनन् भनी राम्ररी जाँच गर्नुहोस्। यदि राम्ररी जाँच गर्न सकिँदैन भने, ती भाँडाकुँडा प्रयोग गर्नु हुँदैन।

② डिटर्जेन्ट र कीटाणुनाशकको ह्यान्डलिङ

धेरैजसो डिटर्जेन्ट र कीटाणुनाशकहरूलाई पानी मिसाएर उचित सांद्रतामा बनाउन आवश्यक हुन्छ। सबैले उचित सांद्रतामा बनाउन सकून् भनेर, कसरी बनाउने भन्ने कुरा बुझ्ने ठाउँमा टाँस्नुहोस्। सांद्रता गलत भएमा हात फुट्ने कारण बन्न सक्छ, र आवश्यक कीटाणुनाशक प्रभाव नहुन सक्छ, त्यसैले सावधानी अपनाउनु आवश्यक छ।

साथै, कीटाणुनाशक अल्कोहल स्प्रेमा पानी लागेमा त्यसको प्रभाव हुँदैन। पानी सुकेपछि मात्र प्रयोग गर्नुहोस्। र, आगोको नजिक अल्कोहल स्प्रे प्रयोग गर्नु हुँदैन। अल्कोहलमा आगो लाग्न सक्ने सम्भावना हुन्छ।

४) आगलागी रोकथामका उपायहरु

भान्सामा काम गर्दा सामान्यतया आगोको प्रयोग हुन्छ (विद्युतीय भान्सामा आगो प्रयोग हुँदैन)। आगोको गलत तरिकाले प्रयोग गर्दा आगलागी हुन सक्छ। साथै, पसलमा रहेका ग्राहकहरु र कर्मचारीहरु पनि खतरामा पर्न सक्छन्।

आगलागी सानो लापरबाही वा काममा हुने गल्तीका कारणले हुन्छ, त्यसैले आगोको प्रयोगको महत्व बुझ्नुपर्छ। आगो प्रयोग गरिरहेको बेला कहिल्यै पनि त्यसको छेउबाट हट्नु हुँदैन।

① विशेष उपायहरु

<चुरोट>

• क) भान्सा बाहिर तोकिएको स्थानमा धुम्रपान गर्नुहोस्। धुम्रपान गर्ने ठाउँ सफा राख्नु महत्वपूर्ण छ।
• ख) चुरोटका ठुटा र सलाईको काँटी पानी भएको विशेष डस्टबिन (ढक्कन भएको) मा राख्नुहोस् र प्रत्येक दिन पानी हालेर फाल्नुहोस् (बन्द गर्दा पनि जाँच गर्नुहोस्)।

<आगो प्रयोग गर्ने उपकरणहरु>

• क) भुटेको खानेकुरा बनाउँदा त्यसको छेउबाट हट्नु हुँदैन।
• ख) ग्यास चुल्हो वरपर सफा राख्नुहोस् र आगोको नजिकै जल्ने वस्तुहरु नराख्नुहोस्।
• ग) "आगो निभाउने स्प्रे" लाई सिधा घाम लाग्ने ठाउँमा वा आगोको नजिकै जस्ता उच्च तापक्रम हुने ठाउँमा नराख्नुहोस्।
• घ) प्रयोग गरिएको तेललाई ढक्कन भएको भाँडामा राख्नुहोस् र आगोको नजिकै नराख्नुहोस्।

<विद्युतीय उपकरणहरु>

• क) भिजेको हातले छुनु हुँदैन।
• ख) पावर प्लग निकाल्दा तार तानेर होइन, प्लग समातेर निकाल्नुहोस्।
• ग) काम सकिएपछि बिजुली बन्द गर्नुहोस्।
• घ) तार घिस्रिएको छ भने प्रयोग गर्नु हुँदैन।
• ङ) पावर प्लग र सकेट जोड्ने ठाउँमा धुलो जम्मा हुन दिनु हुँदैन।

२) आगो निभाउने उपायहरु

यदि आगलागी भयो भने तुरुन्तै आगो निभाउने काम गर्नुहोस्। आगो निभाउने यन्त्र कहाँ छ भनेर पहिले नै थाहा पाउनुहोस्। यद्यपि, यदि आगो छतमा पनि फैलिएको छ वा आगोको ज्वाला धेरै ठूलो छ भने, तुरुन्तै भाग्नुहोस्।

<आगो निभाउने यन्त्र प्रयोग गर्ने तरिका>

• क) सेफ्टी पिन निकाल्नुहोस्।
• ख) नोजललाई आगोतिर देखाउनुहोस्।
• ग) लिभरलाई बलियोसँग समात्नुहोस्।